Voortijdig overlijden en psychisch leed door quarantaine en sociale isolatie

Social-Isolation-Depositphotos_178958244_s-2019

‘A sad soul can kill you quicker than a germ’

John Steinbeck in Travels with Charley: In search of America, 1962

 

Het isoleren van individuen uit de samenleving wordt gedaan om verschillende redenen. Bijvoorbeeld misdadigers worden in gevangenissen voor bepaalde tijd geisoleerd van de rest van de samenleving. Hun misdaad tegen de samenleving was te groot om hen onder ons te houden. Ook patiënten met ernstige psychiatrische stoornissen die een gevaar opleveren voor anderen en voor zichzelf kunnen worden geïsoleerd in een isoleercel in een ziekenhuis of inrichting. Patiënten met een besmettelijke infectieziekte worden geïsoleerd van mensen die de infectieziekte niet hebben. In het laatste geval wordt getracht dat gezonde mensen ziek worden te voorkomen. Dit laatste is gedaan met patienten met zekere COVID-19 of met een sterke verdenking daarop.

Quarantaine is een vorm van separatie en een opgelegde restrictie aan vrijheid van mensen die weliswaar niet ziek zijn maar waarvan men wil voorkomen dat zij ziek worden door een besmettelijke ziekte. Het wordt ook wel omgekeerde isolatie genoemd. Ook zieke mensen kunnen in omgekeerde isolatie worden verpleegd en behandeld. Bijvoorbeeld patienten met een sterk verminderde weerstand, bijvoorbeeld door leukemie, worden omgekeerd geïsoleerd. Men wil voorkomen dat ziekmakende micro-organismen hen bereiken en ziek(er) maken. Ook worden mensen die door leeftijd en/of chronische lichamelijke gesteldheid vatbaarder zijn voor besmetting en bij infectie zieker worden dan gezonden en het risico lopen aan de infectie te sterven in quarantaine geplaatst. Dit laatste is in Nederland de laatste twee maanden gedaan bij ouderen in verpleeg- en verzorgingshuizen. Oude mensen bleken door de toestand van hun afweer veel vatbaarder voor het coronavirus en als zij COVID-19 kregen was de sterfte onder hen groot. Waar jonge mensen na infectie een paar dagen hoesten en wat koortsig waren, stierven oude mensen snel en geraakten mensen met onderliggende ziekten op de intensive care aan de beademing.

Sociale isolatie en quarantaine worden algemeen gezien als een groot goed, want immers de twee grote vijanden, ziekte en dood, worden hiermee de pas afgesneden. Omdat alle ouderen in de tehuizen, zonder uitzondering, worden geïsoleerd, lijkt het alsof ervan uitgegaan kan worden dat oude mensen kwantiteit in jaren belangrijker vinden dan kwaliteit van sociale interactie. Het lijkt alsof de dood een altijd te bestrijden vijand is. Dat dit niet zo vanzelfsprekend is bleek de laatste weken door hartverscheurende verhalen van verkommerende bejaarden die hun (klein)kinderen en andere dierbare in het geheel niet meer mochten zien. Fysiek contact was helemaal uit den boze. Er heerste een hongersnood in de huizen, geen nood aan voedsel, maar aan fysiek huidcontact en aandacht. De arme ouderen moesten maar volhouden was het, voor mij, onbegrijpelijke credo. Isolatie zonder consent. Quarantaine zonder zelfbeschikking of een eigen keuze. Oude mensen die ons land na de tweede wereldoorlog wel hebben opgebouwd worden onmondig sociaal geïsoleerd van alles wat hen in het leven nog rest.

Het is al lang bekend dat quarantaine en afgedwongen isolatie  altijd een negatieve ervaring is voor diegenen die het moeten ondergaan. Het verlies van vrijheid, autonomie, de gedwongen separatie van geliefden, het ontberen van lichamelijke aanraking, verveling en onzekerheid over de duur van de isolatie kunnen werkelijk een dramatisch effect hebben op de psychische gesteldheid van mensen.

Zo blijkt de duur van de quarantaine van belang. Tijdens een SARS uitbraak bleek dat mensen die gedwongen langer dan tien dagen in quarantaine verbleven een significant hogere kans hadden op langdurige stress gerelateerde stoornissen dan zij die korter dan tien dagen in quarantaine verbleven (Hawryluck et al. SARS control and psychological effects of quarantaine. Gepubliceerd in: Emerging Infectious Diseases 2004; 10: 1206-1212). Oude mensen zitten in veel gevallen al bijna twee maanden in quarantaine in Nederlandse verpleeg- en verzorgingshuizen.

Oude mensen met cognitieve beperkingen, zoals dementie, worden nu geïsoleerd van hun naasten. Velen zijn daarvan ernstig in de war. Zij snappen niet dat hun geliefden hen niet meer bezoeken. Familieleden zijn hier radeloos onder. Onderzoek heeft juist laten zien dat sociaal geïsoleerde mensen met cognitieve en psychiatrische ziekten tijdens een MERS uitbraak 4-6 maanden na het opheffen van de quarantaine nog steeds angstig en ontstemd zijn (Jeong et al. Mental health status of people isolated due to Middle East respiratory syndrome. Gepubliceerd in Epidemiology and Health  2016; 38: e2016048).

In vele studies zijn de negatieve psychologische effecten van isolatie en quarantaine gevonden en beschreven (onlangs samengevat door Samantha Brooks et al. The psychological impact of quarantaine and how to reduce it: rapid review of the evidence. Lancet 2020; 395: 912-920). Zij beschrijven dat de hopeloosheid van de geïsoleerden tijdens de quarantaine vanzelfsprekend (‘unsurprising’) is, maar dat het werkelijk zeer zorgelijk is dat de negatieve psychologische effecten zich maanden tot jaren later nog kunnen uiten.

Als ik in hun review lees dat: ‘Longer quarantaine is associated with poorer psychological outcomes’ en dat de auteurs adviseren de isolatie zo kort als mogelijk te houden (maximaal 10 dagen), dan voel ik de rillingen over mijn rug wetende dat de meesten al bijna twee maanden zijn geïsoleerd van hun dierbaren. Vandaag werd duidelijk dat ‘als proef’ in een verzorgingshuis, naasten met mondkapjes op één uur per week op bezoek mogen komen. Eén uur per week!! Mijn god!

Niet alleen zijn negatieve psychologische effecten overduidelijk, ook lichamelijk heeft sociale isolatie een negatief effect. Matthew Pantell en collegae beschreven in hun artikel ‘Social isolation: a predictor of mortality comparable to traditional clinical risk factors’ (American Journal of Public Health 2013; 103: 2056-2062) dat mensen in sociale isolatie een veel hogere kans hebben op overlijden dan vergelijkbare mensen die niet geïsoleerd zijn. Eerder was dit al beschreven door Julianne Holt en collegae in PLosMedicine (2010; 7: e1000316) (Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review). Zij reviewden 146 wetenschappelijke studies en vonden een 50% hogere kans op overlijden bij sociaal geïsoleerden. Zij onderzochten later ook het effect van eenzaamheid op sterfte (Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: a meta-analytic review. Gepubliceerd in Perspectives on Psychological science 2015; 10: 227-237).

Als mannen regelmatig door dierbaren werden bezocht daalde het risico met bijna 30% op een hartinfarct  (Eng et al. Social ties and changes in social ties in relation to subsequent total and cause-specific mortality and coronary heart disease incidence in men. American journal of epidemiology 2002; 155; 700-709).

Door quarantaine en sociale isolatie wil men in de coronacrisis voorkomen dat mensen geïnfecteerd worden met het virus en ziek worden. Daarbij wordt over het algemeen uitgegaan dat de weerstand van de geïsoleerden gelijk blijft door de maatregel. Dit blijkt echter in het geheel niet te zien.  Sheldon Cohen en collegae onderzochten of sociale verbintenissen met familie, vrienden, werk en samenleving geassocieerd waren met een verhoogde kans om ziek te worden van besmetting met twee verschillende rhinovirussen, virussen die verkoudheid veroorzaken.  Zij testen dit bij 276 gezonde vrijwilligers. Zij vonden dat hoe meer sociale en emotionele verbintenissen de proefpersonen hadden, des te resistenter zij waren tegen het virus. Zij publiceerden hun bevindingen in het toonaangevende tijdschrift JAMA (Social Ties and Susceptibility to the Common Cold, JAMA 1997; 277: 1940-1944).

Ik heb géén wetenschappelijke studies kunnen vinden waarin gesteld is dat quarantaine en sociale isolatie géén of minimaal negatief effect hebben op de psychische en lichamelijke gezondheid. Allen (!) beschrijven ingrijpende negatieve effecten.

Men wil met de gedwongen quarantaine en sociale isolatie voorkomen dat ouderen en kwetsbaren ziek worden en komen te overlijden. Het lijkt, alle wetenschappelijke studies hierover lezend, er veel meer op dat de isolatie en quarantaine juist dodelijk voor hen zijn. Er is oversterfte in de verpleeg- en verzorgingshuizen die niet direct COVID-19 gerelateerd is.

Ik word hier triest van en twijfel of we hier later nog neutraal naar kunnen terugkijken.

Oversterfte door verkommering en eenzaamheid

Schermafbeelding 2020-04-28 om 13.17.30

Een van de onderwerpen waar ik, als filosoof, veel over nadenk is ‘geluk’ en de ‘ervaring van geluk’. Ik word gelukkig door het aangaan en onderhouden van verbintenissen. In de eerste plaats met mensen. Er zijn een aantal mensen waarbij ik mij gelukkig voel. Als ik bij hen ben voel ik mij vrolijk, veilig, geborgen en ontspannen, dat ervaar ik dan als geluk en daarom koester ik alle momenten dat ik bij hen kan zijn. Ik verzamel in mijn gedachten heel bewust de herinneringen aan deze momenten en herbeleef ze in tijden dat ik niet bij hen ben of kan zijn. Een andere verbintenis die geluk genereert is de verbintenis met situaties. Vaak gaat dat samen met de verbintenis met mensen. Samen iets ondernemen, ergens heen gaan, of gewoon zwijgend samenzijn, langdurig elkaars hand vasthouden. Dat zijn waarlijk waardevolle situaties. Dit alles kan ik nu vrij gemakkelijk doen omdat ik gezond ben van geest, lijf en leden en mijn dierbaren dit ook zijn. De verbintenis met mijn gezonde lichaam, als je al over een verbintenis met je eigen lichaam kunt spreken, is cruciaal voor mijn gelukservaring. Ik kan gaan en staan waar ik wil, ik kan naar de dierbaren uit mijn inner circle toegaan en samen met hen geluk gevende ervaringen opdoen. Dat geeft wederkerig geluk. Ook word ik gelukkig van bepaalde materiele zaken, zoals bijvoorbeeld boeken.

Gaandeweg het leven onthechten mensen van geluk gevende verbintenissen. Vrienden, familieleden, partners komen te overlijden. Door gebrekkigheid en ouderdom en het ontbreken van dierbaren zijn de gelukgevende situaties niet meer vanzelfsprekend en materie wordt steeds minder belangrijk. Dat is natuurlijke onthechting. Doordat het lichaam faalt, de inner circle steeds kleiner wordt, doordat je onthecht van materie, is het contact met de enkele dierbare overblijvers veelal het enige dat nog geluk kan genereren. De rest doet er dan niet zoveel meer toe. Dit is vooral van toepassing op ouderen die door lichamelijke gebreken verzorging en verpleging moeten krijgen in de Nederlandse verpleeg- en verzorgingshuizen. Het frequent zien van hun nog levende partner, hun kinderen, kleinkinderen en nog overgebleven vrienden is dan cruciaal voor het ervaren van flarden van geluk. Je nieuwgeboren kleinkind vasthouden, een kleurplaat van een ander kleinkind ontvangen, een knuffel van je zoon of je dochter die je hand vasthoudt. Het zijn de waarlijke hoogtepunten. We weten al lang dat eenzaamheid dodelijk is en dat sommigen snel sterven aan een ‘broken heart’ als de laatste dierbare is komen te overlijden.

Op mijn blog ‘een verwacht overlijden op hoge leeftijd of een coronadode’ heb ik zeer vele reacties gekregen. Sommigen zijn zodanig dat ze mijn adem hebben doen stokken en ze bevatten woorden die langdurig in mijn gedachten blijven doordreunen. Reacties waarin situaties worden omschreven waarvan ik, als ervaren ethicus, niet zo hebben kunnen vermoeden dat ze in een welvarend land als Nederland zouden kunnen voorkomen. Zoals de hartverscheurende reactie van Jeannine die ik gisteren ontving:

“Vorige week:
Mijn moeder van 94 jaar mag ik niet bezoeken, met face bellen zien ik 3 personen van personeel bij haar staan, een activiteiten begeleidster, een ergotherapeut, en een man van de technische dienst, …maar ik mag haar al 6 weken niet bezoeken … Ze ziet er treurig uit, de tranen lopen over haar gezicht, ze kan amper meer uit haar woorden komen, fysiek letterlijk in elkaar gestort, wil niet meer eten, haar haren als slierten rond haar gezicht, … Ze kreeg dagelijks bezoek van één van haar kinderen, …en nu … Hoe zo sterven aan corona, …ze gaat dood aan verlatenheid en afzondering, omgeven door goedbedoelde voor haar naamloze vreemden ( dat mag wel), …als dit doorgaat gaan we misschien niet direct dood aan corona maar zeker wel aan ontmenselijking …!!!

Vandaag 27 april 2020:
Heel persoonlijk weet ik en toch, het moet maar de wereld in:
Het laatste nieuws met betrekking tot mijn moeder, ze eet en drinkt niet meer, ligt de hele dag op bed, heeft een katheter in die beperkt functioneert, heeft al dagen geen ontlasting, heeft een stinkende decubitus wond. Op mijn vraag of we nog langer moeten wachten is het antwoord dat de leiding beslist of we haar mogen bezoeken. Deze is vandaag echter niet aanwezig, of ik morgen terug kan bellen.

En echt ik begrijp dat de mensen aan het bed hun uiterste best doen.

En voor de duidelijkheid mijn moeder heeft GEEN corona !!!

Mijn broer en zus wonen heel dicht bij haar en gingen dagelijks op bezoek, ze is gewoon weggekwijnd …
94 jaar oud en je komt zo aan je einde … Ik heb hier geen woorden meer voor …”

Dit is een voorbeeld een door corona-regels afgedwongen, onmenselijke, onthechting. Een beschrijving van ontreddering van dierbaren die dit moeten meemaken. En dit alles om te voorkomen dat het virus de ouderen pakt en eventueel zal doden, daarom laten we hen in eenzaamheid en verkommering sterven. Ik begrijp de achterliggende gedachte om het virus te beheersen heel goed, maar dat maakt de handeling niet minder onmenselijk.

Kranten schrijven dat er in de laatste weken een grote oversterfte in Nederland is. Grafieken laten onheilspellende stijgende rode lijnen zien Er zouden veel meer mensen zijn overleden dan te verwachten was. De boosdoener is, uiteraard, het coronavirus en COVID-19. Waar zouden ze immers anders aan dood zijn gegaan? Anders valt dit toch niet te verklaren? Het lijkt wel alsof COVID-19 het enige is waar mensen in deze tijd aan komen te overlijden. Maar niet elke onverwachte dode is een direct ‘coronaslachtoffer’. Het CBS turft niet de overledenen die in verzorgingstehuizen en verpleeghuizen sterven door verkommering, wegkwijning, eenzaamheid en gedwongen isolatie van alles wat het nog in het leven restte en wat hen nog geluk gaf, zoals de moeder van Jeannine. Deze ‘oversterfte’ wordt niet bijgehouden, maar die is er wel degelijk en kan een aanzienlijk aantal overledenen in de oversterfte van de laatste weken verklaren. Het ware aantal zullen we nooit weten. We kunnen er alleen maar van weten doordat ontredderde naasten hun verhalen aan ons vertellen, verhalen waarvan de criticasters zullen zeggen dat het incidenten en uitzonderingen zijn.

 

 

 

De wereld die er toe doet is ver weg….

shutterstock_997732

Vandaag zag ik een bericht over ‘het opheffen van het bezoekverbod’ in Franse verzorgingshuizen omdat: ‘….de directies van de tehuizen bang zijn dat hun kwetsbaarste bewoners zouden sterven van verdriet, als ze hun familie niet meer konden zien. Er was wel een restrictie aan het bezoek: twee naasten per keer die beschermende kleding en materiaal dragen en zij mogen hun dierbare niet aanraken.

In Nederland wordt het bezoekverbod vooralsnog niet opgeheven, ondanks alle vreselijke verhalen over isolement van ouderen.

Zeventien jaar geleden interviewde Hans van Dam de Nederlandse schrijver en tekenaar Marten Toonder (1912-2005). Marten Toonder vertelde in dit interview dat als je op hoge leeftijd in de eindfase van je leven bent gekomen je degenen waarvan je tijdens je leven hebt gehouden en die van jou hielden ‘vreselijk mist’. De herinnering aan hen bestendigt dagelijks dit zoete gemis. ‘Wat ze hebben gezegd, gedaan en bedoeld krijgt steeds meer betekenis,’ stelde Marten Toonder.

Veroudering is onthechting. Geleidelijke onthechting van het leven. Onthechting van de aangegane verbintenissen met mensen, materie, situaties en je lichaam. Onthechting op oudere leeftijd is geleidelijk sterven zowel geestelijk, lichamelijk als sociaal. Afsluiten. Marten Toonder verweet jongeren niet te luisteren naar ouderen. Hij noemde het een minachting van ouderen. De jongeren gebieden ouderen: ‘Gij zult leven’ zo stelde hij. Zij blokkeren de uitgang van het leven.

Het mooie interview met deze wijze en erudiete man heb ik nooit vergeten. In colleges en lezingen over verbintenissen heb ik het vaak gememoreerd. De laatste weken moet ik weer vaak aan hem denken bij de berichten over de gedwongen isolatie van oude mensen in verpleeg- en verzorgingshuizen. Zijn uitspraak ‘Gij zult leven’ komt daarbij dan vaak in mijn herinnering. Om te voorkomen dat ouderen besmet raken met het coronavirus, waardoor zij COVID-19 kunnen ontwikkelen en waaraan zij kunnen komen te overlijden, wordt al het bezoek verboden. De partners waarmee zij hun hele leven hebben geleefd, hun kinderen en kleinkinderen, (de laatste nog levende) vrienden en vriendinnen; zij worden allen geweerd. Niemand mag er meer in. Dat ik daarbij moet denken aan de uitspraak van Marten Toonder: ‘Gij zult leven’ zal voor velen niet vreemd klinken. Want de dood is klaarblijkelijk onwenselijk. Maar ik denk ook aan zijn woorden over de zoete herinnering aan dierbaren, een gemis dat zij dagelijks ervaren als een, in zijn woorden, ‘vreselijk’ gemis. De inner circle van veel bejaarden is gedurende de jaren van onvermijdelijke onthechting  meestal zeer klein geworden. Zij voeden zich nog met de aanwezigheid van deze levenden, die zij nu in afgedwongen afwezigheid moeten missen, maar die in het ‘precovidium’ hen nog vrijelijk mochten bezoeken. De aanwezigheid van de laatste levende verwanten en dierbaren is, nu dat van overheidswege niet meer mag, de laatste weken voor velen een vreselijk gemis door afwezigheid geworden. En dit gaat nog weken aanhouden. Dat ouderen hun dierbaren moeten missen maakt velen van hen ontredderd, geïsoleerd, gedeprimeerd en vervuld van gevoelens van hopeloosheid. Over dit universele mechanisme hebben duizenden psychologen al vele jaren geschreven.

Ook heb ik de laatste dagen moeten denken aan de korte indrukwekkende, tien minuten durende, film van Peter Collins, een gevangene die dertig jaar in geïsoleerde gevangenschap verkeerde, en daar op 53-jarige leeftijd overleed. Op een moment, in zijn cel, dacht hij dat hij door zijn vrouw werd aangeraakt. Hij had vlak daarvoor zijn ogen gesloten in een poging om te ontsnappen aan de brute opgelegde realiteit toen hij haar vingers op zijn been voelde. Hij opende verbijsterd en opgewonden zijn ogen om dan te zien dat er een vlieg op zijn been liep. Hij was zo gretig naar het gevoel van tedere aanraking dat hij zijn ogen weer sloot en zich inbeeldde dat het lopen van de vlieg over zijn huid de aanraking door zijn vrouw was. Hij vreesde ‘isolation induced correctional dementia’ een vorm van dementie die door sociale en emotionele isolatie wordt veroorzaakt.  Maar, de wereld was zo ver weg dat niets hem meer interesseerde. Hij koesterde ‘zijn’ vliegen en lokte ze door bloed op zijn huid te smeren. Zijn honger naar tedere aanraking als gevolg van het gedwongen isolement was overweldigend. De vliegen werden een surrogaat voor de werkelijke aanraking door zijn vrouw.

PCollins
Peter Collins (1961-2015)

Het Franse besluit om bezoek weer toe te laten bij de geisoleerde ouderen is een goede stap in de richting, maar nog steeds mogen de oude mensen niet door hun dierbaren worden aangeraakt. Aanraking door een ander is voor velen een levensbehoefte. Gisteren schreef Marlies Rattink in reactie op een eerdere blog van mij: ‘We kunnen mensen in leven willen houden. Maar leven betekent niet een kloppend hart en longen die werken, leven is samen delen, aangeraakt worden, lief hebben. Anders kan je net zo goed dood zijn.’

En de bewoners van de Franse verpleeg- en verzorgingshuizen, zij zien hun dierbaren met mondkapjes, beschermende hoofdkappen, beschermbrillen en isolatieschorten aan en daarin verschillen hun dierbaren niet van de hulpverleners. En wij weten dat juist ouderen met cognitieve achteruitgang moeite hebben gezichten te onthouden. Wie zijn zij achter de spatbrillen en mondkapjes. Werkelijke connectie met zij die ertoe doen is dus niet te maken. Het gemis aan wat hen nog restte, de aanwezigheid en de fysieke aanraking door hun dierbaren, zal door vele ouderen worden ervaren als finale onthechting van het leven. De ernstige honger aan liefde en aanraking is funest. Er is een hongersnood gaande in de verpleeg- en verzorgingstehuizen. Ook al is de opgelegde isolatie maar voor kort, slechts weken, slechts maanden, de impact kan enorm en catastrofaal zijn voor het individu. Dat te realiseren maakt mij oprecht triest.

Schermafbeelding 2020-04-22 om 18.30.10

Het reanimeren door EHBOers ondanks een niet-reanimeerverklaring: mishandeling?

Screen Shot 2014-06-16 at 15.57.31

Een wilsbekwaam persoon mag zelf bepalen of hij wel of geen medische behandeling wil. Dit is gebaseerd op het respecteren van autonomie (zelfbeschikking). Dit is nog eens bekrachtigd in de Wet op de geneeskundige behandelovereenkomst (WGBO). De patiënt besluit op basis van de informatie die de hulpverlener hem of haar geeft of hij zich wel of niet wil laten onderzoeken of behandelen. Geïnformeerde toestemming of weigering. Een hulpverlener mag dan geen medische handelingen meer uitvoeren aan de patient, in ieder geval niet de handelingen waar de patient geen geïnformeerde toestemming voor heeft gegeven. Dat gaat op voor professionele hulpverleners. Ook voor leken? Nee, die hebben niets met de WGBO van doen, maar misschien wel met de Nederlandse grondwet. In de Nederlandse grondwet is in artikel 11 de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam geregeld. Men mag niet zonder toestemming aan elkaar komen, tenzij. Nu is de Grondwet er natuurlijk voor om de burger te beschermen tegen overheid (dus verticaal werkend), maar sommige grondrechten (zoals vrijheid van meningsuiting) in de grondwet werken ook horizontaal, dus tussen burgers. Ik zou artikel 11 daar heel graag onder laten vallen. We mogen toch niet zomaar elkaar zitten? Zeker niet gewelddadig (zoals uitwendige hartmassage) en zonder toestemming (verboden door een niet-reanimeerpenning)! In noodsituaties waarbij de patiënt beslissingsonbekwaam is kunnen we geen toestemming vragen, maar we kunnen we toestemming wel veronderstellen. Zo’n noodsituatie is een hartstilstand. Hierbij mogen omstanders (ook leken, waaronder EHBOers) veronderstellen dat de patiënt gereanimeerd wil worden. So far, so good.

Maar wat als een persoon NIET gereanimeerd wil worden? Hij/zij kan dat op het moment van hartstilstand niet aangeven. Maar hij/zij kan dat wel van te voren vast leggen. Een ieder die bekend is met deze negatieve wilsverklaring moet dan van de persoon afblijven. Gewoon grondwet artikel 11 (ervan uitgaande dat deze horizontaal te duiden is) en WGBO. Een niet-reanimeerverklaring is een wilsverklaring en dus een weergave van de wil van de betreffende persoon en dus rechtsgeldig als weigering. Een schriftelijke wilsverklaring gaat niemand zoeken op het moment van hartstilstand, dus zal menigeen met een schriftelijke verzoek tot niet-reanimeren gereanimeerd worden. Daarom zijn er alternatieven. Zoals de niet-reanimeerpenning/pas. Deze kan de persoon om zijn hals hangen waarbij deze zichtbaar is op de borst bij een hartstilstand. Een penning met foto, naam, datum en handtekening en de tekst om niet gereanimeerd te willen worden. De omstander die deze penning ziet moet dan van de patiënt afblijven of zijn handelingen staken. Er zijn ook mensen die het zekere voor het onzekere willen nemen en op hun borst laten tatoeëren dat zij niet gereanimeerd willen worden. En zo hopen deze lieden met rust gelaten te worden bij hun sterven. Tenzij een EHBO’er als eerste ter plaatste is. Deze mag, hoe wonderlijk, de niet-reanimeerpenning/tatoeage gewoon negeren en er lustig op los reanimeren. Zo valt immers te lezen op de website van EHBO.nl: “Als na het starten van de reanimatie, bijvoorbeeld bij het ontbloten van de borst, een niet-reanimeren penning aangetroffen wordt, kan de hulpverlener met de reanimatie stoppen” “Kan’ en dus niet ‘moet’. Maar het gaat verder: “Dit betekent dat het aan de hulpverlener is te besluiten of hij de wens van het slachtoffer respecteert of dat hij ervoor kiest het besluit om te stoppen aan de professionele hulpverleners over te laten”. EHBO.nl stelt dus gewoon dat een EHBO’er kan besluiten de uitdrukkelijke wens van een patiënt NIET te respecteren. Iemand die niet gereanimeerd wil worden heeft daar over nagedacht en heeft daar zijn redenen voor. Klaar uit! De keuze om de beslissing om de wens van de patient te respecteren aan professionele hulpverleners (zoals ambulanceverpleegkundigen) over te laten is natuurlijk geen goed alternatief. De reanimatie door de EHBO’er kan immers succesvol zijn, en dan valt er voor de ambulanceverpleegkundige niet veel meer te beslissen. Een uitkomst is dan wat de patiënt nadrukkelijk niet heeft gewild: overleven na een hartstilstand. Zeker niet als dat overleven gepaard gaat met neurologische schade. Iets wat iemand met de penning heeft willen voorkomen. En geloof me, er zijn echt goede redenen om NIET gereanimeerd te worden.

Staan EHBO’ers in deze dus in een juridisch niemandsland? Het lijkt erop. Wellicht moet iemand die niet gereanimeerd wil worden er ook nog een penning bijdragen met de tekst: ‘Ik gebied EHBO’ers onder elke omstandigheid mijn wil te respecteren’. Een handeling als uitwendige hartmassage uitvoeren TEGEN de wil van de betrokkene is is niets meer en niets minder als lichamelijke mishandeling en dat valt dan weer onder het strafrecht. En EHBO is niet bedoelt om mensen tegen hun wil in te mishandelen. Bijzonder is ook dat op de website staat te lezen dat als een EHBO’er ondanks het verbod van de patient toch doorgaat met reanimeren hem/haar juridisch niets te verwijten is. Een gewelddadige poging om iemands leven te redden mag, maar niet tegen diens wil in. Dan is de handeling een mishandeling.

Ik zou heel graag in een proefproces de horizontale werking van artikel 11 van de grondwet door een burgerlijke rechter beoordeelt zien, of een aanklacht voor het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel door mishandeling door een strafrechter als iemand tegen de wilsverklaring van een persoon in willens en wetend door gaat met reanimeren. 

Ik sprak afgelopen vrijdag op een congres een aantal EHBO’ers hierover. Ten eerste zeiden zij allemaal door te gaan met reanimeren ondanks een aangetroffen weigering. Ik vroeg om de reden. Zij waren van mening dat zij er alles aan moesten doen om te pogen het leven te redden, ook tegen de wil van de persoon in. En een vertelde mij het niet met zijn geweten in overeenstemming te kunnen brengen dat hij de mogelijkheid had gehad een leven te behouden, maar dat niet heeft gedaan. Ik was verbijsterd. Een rare toestand. Op zijn minst.Maar ook verontrustend.

Met dank aan mr Laura De Vito voor de interessante juridische discussie.

Screen Shot 2014-06-16 at 15.28.41